Leerlijn Taal

Stilistiek & Semantiek ⟩Taalvormen

De verandering van taal in de loop van de tijd

3F 7,8

Toelichting

Zoals alles verandert, verandert ook de Nederlandse taal in de loop van de tijd.

“Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu uuat unbidan uue nu.”

Dit gedichtje is opgeschreven rond het jaar 1100 en het betekent zoiets als: “Hebben alle vogels nestjes begonnen, behalve jij en ik, wat wachten we nu?” Er werden toen zowel andere woorden werden gebruikt als ook een andere volgorde van de woorden.

In de Nederlandse taal zijn veranderingen merkbaar in woorden, uitspraak, betekenis van woorden en woordvormen. Deze veranderingen worden hieronder toegelicht.

Verandering in woorden
De best merkbare veranderingen zijn die van de komst van nieuwe woorden. Dit zijn bijvoorbeeld leenwoorden uit andere talen, nieuwe uitvindingen, beroepen, ideeën of verschijnselen.

Vooral uit het Engels komen veel nieuwe woorden. Denk aan guilty pleasure, sale, lunchen en shoppen.

Een ander nieuw woord: gasbeving is ontstaan doordat er rondom 2013 ineens heel veel aardbevingen waren door de gaswinning. Mensen praten er dan veel over een een nieuw woord ontstaat.

Daarnaast zijn er ook nieuwe uitvindingen zoals een 3D-scan die door een 3D-scanner wordt gemaakt. Die zorgen voor nieuwe woorden.

En door die nieuwe uitvindingen ontstaan ook nieuwe beroepen. Denk aan een videoscheidsrechter, een vlogger of een drone-piloot.

Naast de nieuwe woorden die komen zijn er ook woorden die verdwijnen. Meestal komt dit doordat het object, verschijnsel of beroep niet meer voorkomt, of dat het woord niet meer gebruikt wordt omdat er andere woorden voor in de plaats zijn gekomen.

In de 19e eeuw bestond er ziekenzand. Dit was zand dat op de straat werd gelegd zodat de rijtuigen op de straat niet zoveel geluid zou maken. Vooral zieke mensen hadden hier namelijk last van. Door de uitvinding van luchtbanden is dit zand niet meer nodig, daarmee is ook het woord ziekenzand verdwenen.

Een ander woord dat is verdwenen is hartvinger. De hartvinger wordt tegenwoordig de ringvinger genoemd, daarmee komt het woord hartvinger te vervallen.

Verandering in de uitspraak
Veranderingen in de uitspraak van woorden vallen een stuk minder op en toch gebeurt ook dit in de loop van de tijd.

Zo werd het woord tovenaar vroeger uitgesproken als /tooveraar/ en zo wordt ook de eind-e van het woord vrouwe tegenwoordig niet meer uitgesproken.

Een andere grote verandering is die van de uitspraak van de ij. In de Middeleeuwen werd de ij uitgesproken als /ie/. Echter is dit rond 1700 veranderd en ontstonden er spellingproblemen. Want is het peil of pijl, dat zijn twee woorden die hetzelfde klinken maar wat anders betekenen. Daarom is in schrift het onderscheid tussen de ei en ij blijven bestaan.

Verandering van de betekenis van woorden
De betekenis van sommige woorden verandert. Dit is iets wat vaak heel geleidelijk gaat.

Het woord varen betekende vroeger hetzelfde als het Duitse woord fahren. Letterlijk betekent dat ‘gaan’ dus al het voortbewegen met of zonder water. Tegenwoordig betekent het woord varen echt alleen het voortbewegen op water.

Het woord trein betekende vroeger een stoet of gevolg. Terwijl het nu toegespitst is op het voertuig van verschillende wagons achter elkaar.

Het woord praline betekende vroeger alleen een gebrande amandel met suiker. Terwijl het tegenwoordig gebruikt wordt voor allemaal verschillende bonbons.

Verandering van de woordvormen
Er is een groot aantal werkwoorden waarbij de vervoeging is veranderd. In de meeste gevallen zijn dit sterke werkwoorden (klankveranderende) die steeds vaker als een zwak werkwoord worden vervoegd.

Stoten → Zij stiet – nu: zij stootte
Jagen → Hij joeg – nu: Hij jaagde
Waaien → Het woei – nu: het waaide
Meten → Zij mat – nu: zij meette

Verandering van toepassing van taalregels
Dan zijn er al laatste nog veranderingen in de toepassing van taalregels. Mensen gebruiken taal om zich te uiten en de boodschap is daarbij belangrijker dan de vorm. Soms praat je zo snel dat bepaalde taalregels worden genegeerd. Als dit heel vaak gebeurt ontstaat op een gegeven moment een taalverandering. Tussen taalexperts is vaak discussie of het hier gaat om ‘verloedering’ van taal of dat deze veranderingen mooi zijn.

Hun wordt vaak gebruikt in plaats van zij: Wat doen hun in het zwembad?
Richting wordt gebruikt in plaats van naar: Janneke en Jip lopen richting de dierentuin.
Als wordt vaak gebruikt in plaats van dan: De knuffel is groter als de baby.

Bijna alle taalveranderingen gebeuren omdat mensen zich in hun spreektaal willen uiten en misschien niet over alle taalregels nadenken. Ze willen graag snel spreken en kiezen dan voor de makkelijke weg. Want hoe sneller en makkelijker we kunnen spreken, des te meer we kunnen zeggen.

Instructietip

Laat leerlingen in groepjes een poster maken met twee vlakken: vroeger (toen) en heden (nu). Geef de leerlingen de opdracht om op zoek te gaan naar oude woorden en zinnen die niet meer bestaan. Laat ze deze in het vroeger-vlak zetten met de betekenis. In het heden-vlak zetten leerlingen nieuwe woorden, deze kunnen ze opzoeken maar je kunt leerlingen ook aansporen om zelf na te denken over welke woorden van nu er vroeger nog niet gebruikt werken.

Een variant op deze opdracht is het gebruik van een aanvullend vlak: toekomst (later). Tot slot denken de leerlingen dan na over woorden of zinnen die nu nog niet gebruik worden, maar we in de toekomst wel zouden kunnen gebruiken. Deze plaatsen ze in het toekomst-vlak.

Deze opdrachten worden extra uitdagend wanneer de leerlingen verschillende soorten veranderingen zoeken en bedenken: in woorden, uitspraak, betekenis van woorden en woordvormen.